PAUSTOWSKI Konstantin Gieorgijewicz, ur. 19 (31) V 1892 Moskwa, zm. 14 VII 1968 Moskwa, prozaik, dramaturg i publicysta, laureat polskiej Nagrody Państwowej (1955) za krzewienie przyjaźni między Rosją a Polską. W 1911 ukończył Pierwsze Kijowskie Gimnazjum Klasyczne, dwa lata studiował na wydziale nauk przyrodniczo-historycznych, przeniósł się na wydział prawa Uniwersytetu Moskiewskiego, lecz nie ukończył studiów z powodu wojny światowej, która rozpoczęła się w 1914. Od 1913 do 1929 P. zmienił wiele zawodów i wiele podróżował po Rosji. Był motorniczym i konduktorem tramwaju w Moskwie, sanitariuszem w pociągu sanitarnym, nauczycielem, rybakiem na Morzu Azowskim, dziennikarzem. Od 1929 poświęcił się całkowicie pracy literackiej. Pierwsze opowiadanie Na wodie (1912, Na wodzie) ogłosił pod pseudonimem K. Bałagin. W latach 20. wiele publikował w prasie Odessy, Batumi, Tyflisu, Moskwy. Pierwsze opowiadania nacechowane romantycznym widzeniem świata, skłonnością do udziwniania rzeczywistości pokazywanej często w egzotycznym świetle to zb. Morskije nabroski (1925, Szkice morskie), Minietoza (1927, Gorączka) oraz powieść Lśniące obłoki (Blistajuszczije obłaka, 1929). W 1916-23 została też napisana powieść Romantycy (Romantiki), wydana w 1935. Drugi etap twórczości R, najbardziej spopularyzowany w b. ZSRR, to swoiste "geograficzne" powieści
o przeobrażeniach przyrody i ludzi. W 1932 P. objeździł wybrzeża Morza Kaspijskiego i napisał powieść Kara-Bugaz (Kara-Bugaz). Pobyt w Karelii i Pietrozawodz-ku dał materiał do powieści Los Charlesa Lonseville'a (Sud'ba Szarla Lonsewilla, 1933), podróż do Poti zaowocowała powieścią Kolchida (Kolchida, 1934), podróże po Morzu Czarnym i studia o nim zaowocowały powieścią Czornoje Morie (1936, Morze Czarne). Swoistą odmianą "geograficznej" prozy P. są opowiadania i powieści odkrywające skromną urodę Mieszczerskiego Kraju, Rosji Środkowej, piękno zwyczajnych ludzi i artystów związanych z tymi terenami. W czasie II wojny światowej P. był korespondentem wojennym na Froncie Południowym. Literackim echem tamtych doświadczeń obok opowiadań pisanych i ogłaszanych podczas wojny (tomy Naszy dni - 1942, Nasze dni; Leningradskaja nocz - 1943, Noc leningradz-ka) była powieść wydana dopiero w 1964 Dym otieczestwa (Dymy ojczyzny). Ważne miejsce w twórczości P. zajęła praca nad sześciotomową opowieścią biograficzną Powieść o życiu (Powiest o żyzni, 1946-63), obejmująca życie Rosji w pierwszych dziesięcioleciach XX w., przeżytych barwnie przez autora tkwiącego w życiu stolicy
i prowincji, Rosji i republik, dostrzegającego zachodzące zmiany, głównie w psychice i zachowaniu ludzi pióra, pędzla i sceny. Pierwsza część sześcioksięgu to Dalekie lata (Dalokije gody, 1946), druga - Burzliwa młodość (Biespokojnaja junost', 1955), trzecia - Początek nieznanej ery (Naczało niewiedomogo wieka, 1958), czwarta - Czas wielkich oczekiwań (Wriemja bolszych ożydanij, 1960), piąta - Skok na Południe (Brosok na jug, 1961) i szósta - Księga wędrówek (Kniga skitanij, 1963). P. kontynuował swoje zainteresowania postaciami sztuki i literatury. Obok napisanych przed wojną powieści biograficznych o I. Lewitanie (1938), O. Kiprienskim (1938), T. Szewczence (1939) powstały liczne opowiadania osnute wokół życia M. Lermontowa - Razliwy riek (1954, Powodzie), Ch. Dickensa - Słuczaj s Dikensom (1954, Zdarzenie z Dickensem), E. Griega - Koszyk z jodłowymi szyszkami (Korzina s jełowymi szyszkami, 1954), zebrane w tomie opowiadań i opowieści Bieg czasu (Bieg wriemieni, 1954). M. Lermontowi poświęcił P. sztukę Poruczik Lermontow (1941, Porucznik Lermontow), a A. Puszkinowi dramat Nasz współczesny (Nasz sowriemiennik, 1949). Wielu ludzi sztuki pokazał P. w szkicach biograficznych wydanych w zb. Najedinie s osieńju (1967, Sam na sam z jesienią). Sprawy sztuki, literatury, psychologii twórczości podjął P. w książce o pracy pisarza Złota róża (Zołotaja róża, 1955), gdzie poetycko, posługując się językiem noweli,
pokazał od wewnątrz pracownię pisarza-prozaika i odsłonił tajemnice alchemii słowa. Dużo uwagi w swojej prozie poświęcił P. Polsce, z którą był związany pochodzeniem (babka była Polką) i emocjonalnie. Są to liczne fragmenty Powieści o życiu, esej Trzecie spotkanie (Tretje swidanije, 1963) i wiele polskich reminiscencji w szkicach o literaturze. P. zasłużył się wielce w sprawie rehabilitacji represjonowanych pisarzy (I. Babel, J. Olesza, M. Bułhakow, N. Zabołocki) i niesłusznie zapomnianych, jak A. Grin, z którym P. wiązało powinowactwo stylu i romantycznego widzenia świata, R. Frajerman, S. Gecht i in. P. wystąpił też w obronie prześladowanych pisarzy: A. Siniawskiego, J. Daniela, W. Dudincewa, i brał czynny udział w organizacji oraz publikowaniu wydań skupiających postępowych i krytycznie nastawionych do dogmatów oficjalnych pisarzy - almanachy "Litieraturnaja Moskwa" (1956) i "Tarusskije Stranicy" (1961). Swoją prozą liryczną, pracą w seminarium prozy w Instytucie Literackim im. M. Gorkiego w latach 50., wypowiedziami o charakterze sztuki i kunsztu prozatorskiego P. wywarł wpływ na twórczość J. Bondariewa, J. Nagibina, J. Kazakowa, W. Sołouchina. F.N.
